Historia Mniszkowa (Waltersdorf)
Mniszków to wieś typu łańcuchowego, położona wzdłuż Miedzianego Potoku, na wysokości 500 – 640 m n.p.m. na wschód od Hutniczego Grzbietu, w sąsiedztwie Janowic Wielkich i Miedzianki. W centrum miejscowości znajduje się dwór barokowy, stanowiący najlepiej zachowany przykład dworsko-wiejskiej rezydencji na terenie Kotliny Jeleniogórskiej.
Powstanie wsi Waltersdorf (obecnie Mniszków) wiąże się z rozwojem górnictwa na tym terenie. Patrz Historia górnictwa w Miedziance.
W dokumencie z 1310 r. poświadczonym przez księcia świdnickiego Bernarda, zapisany jest pierwszy znany właściciel wsi – Albert Baier. Wywodził się z majętnej rodziny rycerskiej, przybyłej na Śląsk około 1300 roku z terenu Nadrenii. Oprócz tytułu pana na Mniszkowie, przypisywano mu również tytuł pana kopalni miedzi.
Działalność kopalni zorganizowana w oparciu o stare saksońskie prawo górnicze, intensywnie rozwijała się w ciągu pierwszych 100 lat. Mniszków obejmował wówczas obszar części dzisiejszych Janowic Wielkich oraz Miedzianą Górę. W latach 1370 – 1375 nastąpiło odłączenie od Mniszkowa domostw położonych na Miedzianej Górze. W roku 1375 właścicielem tych ziem stał się Clericus Bolcze. W kolejnych stuleciach właściciele dóbr mniszkowskich i miedziankowskich zmieniali się bardzo często (patrz historia Miedzianki). Miedzianka zyskiwała znaczenie i rozkwitała wydobywczo, a Mniszków zmieniał charakter i rozwijał się w kierunku rolnictwa oraz chałupniczego tkactwa. Herbem Mniszkowa stał się kołowrotek.
W spisie Mniszkowa z 1787 r. wymienia się m.in. karczmarza, nauczyciela, piekarza, bednarza, rzeźnika, krawca, stolarza, handlarza tytoniu, 2 handlarzy żywca i położną. We wsi w czasach świetności tkactwa, funkcjonowało 121 warsztatów tkackich. W spisie z 1840 r. wymieniono 11 warsztatów tkających wełnę i 89 tkających płótno, działało kilkunastu innych rzemieślników. Rozwijało się również sadownictwo. Pod koniec XVIII w. widniało w ewidencji łącznie 607 drzew owocowych: 120 jabłoni, 147 gruszy, 226 śliw, 114 czereśni. W 1797 roku w Mniszkowie mieszkało 619 osób. Kroniki podają, że w 1800 r. w Mniszkowie urodziło się ok. 30 dzieci.
W 1902 r. ponowiono próbę przywrócenia w Mniszkowie górnictwa, powołano nową spółkę „Boberthaler Erzbergwerke”, która 5 lat później objęła swoim działaniem kopalnię z Mniszkowa „Kupfererzbergwerk Waltersdorf”. Ze względu na niskie wydobycie w 1925 r. przerwano roboty.
Próby poszukiwawcze i prace wydobywcze przeprowadzano po II wojnie światowej w zakresie rud uranu. Okres lat 50-tych sprowadził na te tereny Armię Radziecką, której specjaliści podejmowali wspomniane badania złóż rud uranu pod nazwą „Kowarskie Kopalnie”. Po jakimś czasie operacja została utajniona i nazwę zmieniono na „Zakłady Przemysłowe R-1”. Wiele informacji z tym związanych do dziś objęta jest tajemnicą. Jedyne jej świadectwo to porośnięte drzewami hałdy, zapadliska i pozostałości urządzeń górniczych.
Do 1962 r. działała tu szkoła podstawowa, pracowała w niej jedna nauczycielka, która zajmowała się nauczaniem 4 początkowych klas. Dzieci uczęszczało średnio 11, więc klasa była zbiorowa. Spadek liczebności dzieci w kolejnych latach doprowadził do zamknięcia szkoły. We wsi funkcjonowała również świetlica. Z przekazów mieszkańców wiadomo, że w Mniszkowie funkcjonowała sauna oraz mleczarnia, gdzie prowadzono badania mleka na zawartość tłuszczu. W latach 60-te cześć mieszkańców wyjechała na Śląsk. Pozostali pracowali w pobliskich fabrykach oraz w browarze w Miedziance.
Ze względu na trudne warunki uprawowe, mieszkańcy trudnili się głównie wypasem bydła i owiec. Po zmianie ustroju w 1989 r. gospodarze zaprzestali prowadzenia gospodarstw rolnych.
Na przełomie XX i XXI wieku, wraz z napływem nowej ludności, Mniszków przekształcił się w malowniczą miejscowość letniskowo-turystyczną.
Opracowanie: Krystyna Pisarska
Źródła:
- Słownik Geografii Turystycznej Sudetów pod red. Marka Staffy, tom 5 Rudawy Janowickie , Wydawnictwo I-Bis, Wrocław 1998
- http://kupferberg.pl/mniszkow/
Materiały archiwalne:
- Ze zbiorów Stowarzyszenia Społeczno-Kulturalnego „Faktor”